Nano bạc đồng oxit là thuật ngữ gọi chung hai dòng hạt nano kim loại có hoạt tính kháng nấm: nano bạc (Ag, ký hiệu AgNPs) và nano đồng oxit (CuO), sở hữu kích thước dưới 100 nm và ức chế sự phát triển của sợi nấm gây bệnh cây trồng theo liều lượng. Để tìm hiểu sâu hơn về cách kết hợp đồng thời hai hoạt chất này trong cùng một công thức, bạn có thể tham khảo bài viết nano bạc kết hợp nano đồng.

Nano bạc tổng hợp sinh học từ nấm Trichoderma harzianum làm giảm đường kính sợi nấm đạo ôn Pyricularia oryzae lần lượt 22%, 46%, và 68% ở các mức nồng độ 5, 10, và 20 ppm sau 7 ngày nuôi cấy, và nano CuO cũng mang lại hiệu lực ức chế tương đương, trích theo thí nghiệm in vitro của Consolo và cộng sự (Scientific Reports, 2020). Các số liệu này được đo lường trực tiếp trên đĩa thạch trong phòng thí nghiệm, chưa phải kết quả phun thực tế trên cây lúa ngoài đồng ruộng.

Bài viết phân tích chi tiết tỷ lệ ức chế nấm đạo ôn và nấm đốm nâu Alternaria alternata của từng loại hạt nano, đặc điểm của 3 loài nấm bệnh mục tiêu, quy trình tổng hợp hạt nano từ dịch lọc nấm Trichoderma, các thông số hóa lý của hạt, cùng những giới hạn thực nghiệm cần lưu ý trước khi ứng dụng.

Infographic dưới đây tóm tắt 4 kết quả trọng tâm của công trình nghiên cứu.

4 kết quả chính của nano bạc đồng oxit trị đạo ôn: nano bạc giảm 68% sợi nấm ở 20 ppm, nano CuO tương tự, nano ZnO không rõ rệt, không hại Trichoderma
Bốn kết quả chính của nghiên cứu Consolo và cộng sự (2020).

Nano Bạc Và Nano CuO Ức Chế Nấm Đạo Ôn Được Bao Nhiêu?

Nano bạc và nano CuO ức chế sự phát triển của sợi nấm đạo ôn Pyricularia oryzae từ khoảng 22% ở nồng độ 5 ppm lên đến khoảng 68% ở nồng độ 20 ppm sau 7 ngày nuôi cấy, với hiệu lực tăng tỷ lệ thuận theo liều dùng. Bên cạnh nấm đạo ôn, cả hai loại hạt này đều kìm hãm mạnh nấm đốm nâu Alternaria alternata, nhưng lại không làm suy giảm đường kính khuẩn lạc của nấm thối hạch Sclerotinia sclerotiorum, theo Consolo và cộng sự (2020).

Bảng dưới đây đối chiếu đường kính sợi nấm (cm) theo từng mức nồng độ. Trong đó, dữ liệu của nano bạc được trích xuất trực tiếp từ tỷ lệ phần trăm công bố trong bài báo gốc và biểu đồ Hình 4a, còn số liệu của nano CuO được ước lượng từ biểu đồ Hình 4b nên mang giá trị xấp xỉ:

Bảng 1: Nano Bạc Và Nano CuO Ức Chế Nấm Đạo Ôn Được Bao Nhiêu
Liều (ppm = mg/L)A. alternata – nano bạcP. oryzae – nano bạcA. alternata – nano CuO (xấp xỉ)P. oryzae – nano CuO (xấp xỉ)
0 (đối chứng)4.0 cm3.6 cm3.7 cm3.6 cm
53.15 cm (giảm 18%)2.7 cm (giảm 22%)3.2 cm (giảm ~13%)2.75 cm (giảm ~24%)
102.3 cm (giảm 42%)1.9 cm (giảm 46%)2.35 cm (giảm ~36%)2.3 cm (giảm ~36%)
201.95 cm (giảm 52%)1.1 cm (giảm 68%)1.85 cm (giảm ~50%)1.2 cm (giảm ~67%)

Đà thu hẹp đường kính sợi nấm đạo ôn khi xử lý bằng nano bạc và nano CuO qua 4 mốc nồng độ được thể hiện trực quan ở biểu đồ sau.

Đường kính sợi nấm đạo ôn Pyricularia oryzae giảm từ 3.6 cm xuống 1.1 cm với nano bạc và 1.2 cm với nano CuO ở 20 ppm
Sợi nấm đạo ôn co lại khi tăng liều nano bạc và nano CuO.

Để hiểu đúng ý nghĩa của các thông số đường kính khuẩn lạc này, người đọc cần nắm rõ phương pháp bố trí thí nghiệm kháng nấm được áp dụng.

Thí Nghiệm Kháng Nấm Được Bố Trí Như Thế Nào?

Thí nghiệm đánh giá hoạt tính kháng nấm được thiết lập theo phương pháp môi trường đầu độc (poisoned food technique): một khoanh thạch chứa sợi nấm non đường kính 5 mm được đặt chính giữa đĩa thạch khoai tây – dextrose (PDA) đã pha sẵn 5, 10, hoặc 20 ppm từng loại hạt nano, sau đó đo đường kính khuẩn lạc sau 7 ngày ủ.

  • Chế độ ủ tiêu chuẩn: duy trì nhiệt độ ở 24 ± 2 °C, chu kỳ chiếu sáng 12 giờ sáng và 12 giờ tối liên tục trong 7 ngày.
  • Mẫu đối chứng âm: nấm bệnh được nuôi trên đĩa môi trường PDA thuần túy, không bổ sung hạt nano.
  • Số lần lặp lại: mỗi nghiệm thức nồng độ được thực hiện lặp lại 3 lần độc lập.
  • Phân tích thống kê: dữ liệu được xử lý bằng phương pháp phân tích phương sai một yếu tố (ANOVA) kết hợp kiểm định Tukey ở ngưỡng ý nghĩa p < 0.05 trên phần mềm GraphPad Prism 6.0.

Quy trình 4 bước thiết lập đĩa thạch đầu độc và đo lường đường kính khuẩn lạc được mô tả trong sơ đồ dưới đây.

Thí nghiệm môi trường đầu độc: đĩa PDA chứa nano bạc 5, 10, 20 ppm, khoanh nấm 5 mm, ủ 7 ngày ở 24 °C rồi đo đường kính sợi nấm
Các bước bố trí thí nghiệm môi trường đầu độc.

Phương pháp chuẩn hóa này cho phép định lượng chính xác tỷ lệ phần trăm suy giảm sợi nấm của nano bạc so với lô đối chứng.

Nano Bạc Giảm Sợi Nấm Đạo Ôn Và Đốm Nâu Bao Nhiêu Phần Trăm?

Nano bạc kéo giảm đường kính sợi nấm đạo ôn Pyricularia oryzae lần lượt 22%, 46%, và 68%, đồng thời làm giảm sợi nấm đốm nâu Alternaria alternata ở mức 18%, 42%, và 52% tương ứng với các nồng độ 5, 10, và 20 ppm. Toàn bộ các mức suy giảm này đều đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt so với đĩa đối chứng ở cả 3 bậc liều.

Số liệu thực nghiệm cho thấy nấm đạo ôn nhạy cảm với nano bạc hơn so với nấm đốm nâu ở vùng nồng độ cao: tại mốc 20 ppm, biên độ chênh lệch hiệu lực giữa hai loài lên tới 16 điểm phần trăm (68% so với 52%). Hình ảnh chụp đĩa thạch thực tế trong công trình gốc cũng xác nhận vùng lan rộng của tơ nấm bị thu hẹp rất rõ ngay từ ngưỡng 10 ppm trở lên.

Đồ thị dưới đây biểu diễn đường tăng tỷ lệ ức chế sợi nấm của nano bạc theo liều lượng đối với hai loài nấm bệnh.

Nano bạc giảm sợi nấm đạo ôn 22%, 46%, 68% và nấm đốm nâu 18%, 42%, 52% ở 5, 10, 20 ppm
Nấm đạo ôn nhạy với nano bạc hơn nấm đốm nâu ở liều cao.

Do hạt nano CuO cũng được khảo sát song song dưới cùng điều kiện chuẩn, kết quả thu được cho phép đặt hai loại vật liệu lên bàn cân đối chiếu trực tiếp.

Nano CuO Ức Chế Nấm So Với Nano Bạc Thế Nào?

Nano CuO thể hiện khả năng ức chế nấm đạo ôn và nấm đốm nâu tương đương với nano bạc, với hiệu lực tăng dần theo nồng độ áp dụng, theo kết luận từ nhóm tác giả. Dữ liệu từ biểu đồ Hình 4b trong bài báo gốc ghi nhận đường kính sợi nấm đạo ôn khi xử lý bằng nano CuO thu hẹp về mức khoảng 2.75 cm, 2.3 cm, và 1.2 cm tại các liều 5, 10, và 20 ppm, thấp hơn rõ rệt so với mức 3.6 cm ở đĩa đối chứng.

Tại ngưỡng nồng độ cao nhất 20 ppm, hai dòng hạt nano đạt hiệu suất kìm hãm nấm đạo ôn gần như ngang ngửa nhau (xấp xỉ 67–68%). Tuy nhiên, ở mức liều trung bình 10 ppm, hạt nano bạc tỏ ra nhỉnh hơn với mức giảm 46% so với khoảng 36% của nano CuO. Từ các số liệu này, nhóm nghiên cứu nhận định nano bạc và nano đồng oxit sở hữu mức độc tính sinh học tương đồng đối với hai chủng nấm gây bệnh trên.

Hình dưới đây đặt nano bạc và nano CuO cạnh nhau để so sánh theo 3 tiêu chí hình thái và hiệu lực kháng nấm.

So sánh nano CuO và nano bạc ức chế nấm đạo ôn: 46% và khoảng 36% ở 10 ppm, 68% và khoảng 67% ở 20 ppm
Nano CuO và nano bạc cho mức ức chế gần tương đương.

Trái ngược với hiệu năng ấn tượng của nano bạc và nano CuO, dòng hạt nano kim loại thứ ba trong nghiên cứu lại cho phản ứng yếu hơn hẳn.

Nano ZnO Và Nấm Thối Hạch Phản Ứng Ra Sao?

Hạt nano kẽm oxit (ZnO) chỉ tạo ra xu hướng giảm nhẹ sự phát triển của sợi nấm nhưng không đạt ý nghĩa thống kê, trong khi chủng nấm thối hạch Sclerotinia sclerotiorum hoàn toàn không bị thu hẹp đường kính khuẩn lạc trước cả nano bạc lẫn nano CuO. Dù vậy, trên các đĩa cấy nấm thối hạch có xử lý nano, nhóm nghiên cứu vẫn quan sát thấy hệ sợi nấm mọc mảnh hơn, đồng thời các hạch nấm (sclerotia) có kích thước nhỏ hơn và bị đẩy dạt ra vùng rìa đĩa thạch (bài gốc không công bố số liệu định lượng cho hiện tượng này).

Xét rộng hơn trên các đối tượng khác, nano ZnO vẫn là vật liệu kháng nấm đầy hứa hẹn: nhiều công trình độc lập đã chứng minh nano ZnO ức chế hiệu quả Fusarium sp., Botrytis cinerea, Penicillium expansum, Aspergillus niger, và Rhizopus stolonifer, theo tổng hợp của Consolo và cộng sự (2020). Do đó, nhóm tác giả khuyến nghị tiếp tục thử nghiệm hệ hạt nano ZnO sinh học này trên các chủng vi sinh vật mục tiêu khác.

Ma trận 3×3 dưới đây tổng hợp bức tranh phản ứng của cả 3 loài nấm bệnh trước 3 dòng hạt nano kim loại.

Phản ứng của nấm đạo ôn, đốm nâu và thối hạch với nano bạc, nano CuO và nano ZnO: ZnO không có ý nghĩa thống kê
Nano ZnO không cho kết quả có ý nghĩa với cả 3 loài nấm.

Sở dĩ nghiên cứu chọn 3 loài nấm kể trên làm đối tượng khảo sát là bởi mỗi loài đều là tác nhân gây ra những dịch bệnh tàn phá nặng nề các vùng chuyên canh nông nghiệp.

3 Loại Nấm Gây Bệnh Nào Được Thử Với Nano Bạc Đồng Oxit?

Nghiên cứu thử nghiệm hoạt tính của nano bạc đồng oxit trên 3 loài nấm gây bệnh thực vật trọng điểm: Pyricularia oryzae gây bệnh đạo ôn, Alternaria alternata gây bệnh đốm nâu, và Sclerotinia sclerotiorum gây bệnh thối hạch. Nấm bệnh chính là tác nhân gây ra khoảng 70% tổng số bệnh hại trên thực vật, dẫn đến tổn thất kinh tế nặng nề cho ngành trồng trọt toàn cầu, theo số liệu từ nhóm tác giả:

  • Pyricularia oryzae (nấm đạo ôn): tác nhân gây bệnh nguy hiểm bậc nhất trên nhóm cây ngũ cốc, đặc biệt là lúa nước và lúa mì.
  • Alternaria alternata (nấm đốm nâu): loài nấm hoại sinh có phổ ký chủ cực rộng, gây triệu chứng đốm lá và cháy lá trên nhiều bộ phận của cây trồng, điển hình là bệnh đốm nâu hại nhóm cây ăn quả có múi.
  • Sclerotinia sclerotiorum (nấm thối hạch): mầm bệnh tấn công mạnh các vùng trồng đậu tương, cà chua, rau diếp, các loài đậu, và hướng dương.

Toàn bộ 3 chủng nấm gây bệnh phục vụ thí nghiệm đều được cung cấp từ bộ sưu tập giống vi sinh vật chuẩn thuộc Viện INBIOTEC (Argentina).

Hình dưới đây điểm qua triệu chứng điển hình và nhóm cây ký chủ chính của 3 loài nấm bệnh trong nghiên cứu.

3 loài nấm thử với nano bạc đồng oxit: Pyricularia oryzae gây đạo ôn, Alternaria alternata gây đốm nâu, Sclerotinia sclerotiorum gây thối hạch
Ba loài nấm gây bệnh được chọn cho thí nghiệm.

Điểm đột phá của công trình này nằm ở chỗ các hạt nano kháng nấm không được điều chế bằng hóa chất độc hại mà được tổng hợp trực tiếp từ chính một loài nấm đối kháng có lợi trong nông nghiệp.

Nano Bạc, CuO Và ZnO Được Tổng Hợp Từ Nấm Trichoderma Harzianum Như Thế Nào?

Hạt nano bạc, CuO, và ZnO được tổng hợp theo con đường sinh học bằng cách sử dụng dịch lọc nuôi cấy không chứa tế bào (CFCF) của nấm Trichoderma harzianum chủng IB-363, vừa đóng vai trò là tác nhân khử vừa làm chất bao bọc ổn định hạt. Nguồn dịch lọc giàu hoạt chất này được đem phối trộn với muối bạc nitrat (AgNO₃), đồng sunfat (CuSO₄·5H₂O), hoặc kẽm sunfat (ZnSO₄·7H₂O) ở nồng độ 1–2 mM, sau đó khuấy liên tục tại 45 °C trong điều kiện buồng tối.

Công trình này là báo cáo khoa học đầu tiên chứng minh một chủng T. harzianum duy nhất có khả năng tổng hợp ngoại bào thành công cả 3 loại hạt nano kim loại dưới cùng điều kiện phản ứng, đồng thời là lần đầu tiên thu nhận được nano CuO và ZnO từ loài nấm này đi từ tiền chất muối sunfat, theo ghi nhận của nhóm tác giả. Toàn bộ quy trình được đánh giá là đơn giản, tiết kiệm chi phí, và rất thuận lợi để nâng cấp lên quy mô sản xuất công nghiệp.

Sơ đồ dưới đây khái quát các tiền chất muối kim loại đầu vào và 3 sản phẩm hạt nano thu được từ dịch lọc nấm Trichoderma.

Tổng hợp nano bạc, CuO và ZnO từ dịch lọc nấm Trichoderma harzianum với AgNO₃, CuSO₄ và ZnSO₄ 1–2 mM ở 45 °C
Ba loại hạt nano được tạo từ cùng một dịch lọc nấm.

Trước khi đi sâu vào thông số từng bước phản ứng, phần dưới đây giải thích lý do các nhà khoa học lại chọn loài nấm đối kháng này làm “nhà máy” sản xuất hạt nano.

Vì Sao Nấm Trichoderma Harzianum Được Dùng Để Tạo Hạt Nano?

Nấm Trichoderma harzianum được ưu tiên lựa chọn để tổng hợp hạt nano bởi hệ sợi nấm sinh trưởng rất nhanh, sinh khối dễ thu gom và nhân nuôi ở quy mô lớn, đồng thời nấm tiết ra lượng lớn enzyme và protein ngoại bào giúp khử hiệu quả ion kim loại thành hạt nano. Mặc dù vi khuẩn, tảo, thực vật, và nấm đều có thể đóng vai trò như những “nhà máy sinh học” tạo hạt nano, giới nấm sợi vẫn sở hữu ưu thế vượt trội nhờ tổng diện tích bề mặt hệ sợi lớn và hiệu suất chuyển hóa cao từ nguồn protein tiết ra môi trường.

Về mặt phân loại, chi Trichoderma (thuộc lớp Ascomycetes, bộ Hypocreales) mang giá trị kinh tế cao nhờ khả năng sản sinh đa dạng enzyme công nghiệp, hợp chất kháng sinh, và các chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học mạnh. Bản thân T. harzianum vốn là tác nhân nấm ký sinh nấm (mycoparasite) chủ lực trong các chế phẩm phòng trừ sinh học bệnh cây trồng, và một số chủng thuộc chi Trichoderma trước đó cũng đã được xác nhận có khả năng tổng hợp hạt nano bạc.

Hình dưới đây tóm tắt 3 lợi thế sinh học giúp T. harzianum trở thành tác nhân lý tưởng để điều chế vật liệu nano.

3 lợi thế của nấm Trichoderma harzianum khi tạo hạt nano: sợi phát triển nhanh, tiết nhiều protein, là nấm đối kháng phòng trừ sinh học
Lợi thế của Trichoderma harzianum trong tổng hợp sinh học.

Từ nguồn sinh khối nấm đối kháng này, quá trình chuyển hóa muối kim loại thành hạt nano tinh khiết được thực hiện tuần tự qua 4 công đoạn kỹ thuật.

Quy Trình Tổng Hợp Hạt Nano Từ Dịch Lọc Nấm Diễn Ra Thế Nào?

Quy trình tổng hợp sinh học hạt nano từ dịch lọc nấm diễn ra qua 4 công đoạn chuẩn: nhân nuôi sinh khối nấm, chiết tách dịch lọc không tế bào CFCF, thực hiện phản ứng khử với muối kim loại, và ly tâm thu hồi hạt nano.

  1. Nhân nuôi sinh khối nấm: chủng T. harzianum IB-363 được cấy hoạt hóa trên đĩa thạch PDA đường kính 9 cm ở 24 °C trong 7 ngày; tiếp theo, chuyển 2 khoanh thạch chứa sợi nấm non vào bình tam giác 500 mL chứa môi trường dinh dưỡng lỏng và ủ lắc ở tốc độ 150 vòng/phút tại 24 ± 2 °C trong 72 giờ dưới điều kiện tối hoàn toàn.
  2. Chiết tách dịch lọc CFCF: thu hoạch khoảng 10 g sinh khối sợi nấm qua rây lọc nhựa, rửa sạch nhiều lần bằng nước cất hai lần vô trùng, sau đó đem ngâm trong 150 mL nước cất hai lần vô trùng suốt 48 giờ ở 22 °C, rồi lọc bỏ xác nấm qua giấy lọc Whatman để thu dịch lọc trong suốt CFCF.
  3. Thực hiện phản ứng tạo hạt: bổ sung từng loại muối kim loại vào 50 mL dịch lọc CFCF sao cho đạt nồng độ cuối 1–2 mM, khuấy từ mạnh ở nhiệt độ 45 °C trong buồng tối; dải pH phản ứng được khảo sát từ 6 đến 12.
  4. Thu hồi và tinh sạch hạt: đem hỗn hợp sau phản ứng ly tâm ở tốc độ 8,000 vòng/phút trong 10 phút, rửa kết tủa 2 lần bằng nước cất hai lần, sấy đông khô trong 24 giờ, rồi lưu trữ bột hạt nano trong ống polypropylene đặt ở nhiệt độ phòng và tránh ánh sáng.

Môi trường dinh dưỡng lỏng dùng để nhân nuôi sinh khối nấm được pha chế theo công thức chuẩn gồm: KH₂PO₄ 7 g/L, K₂HPO₄ 2 g/L, MgSO₄·7H₂O 0.1 g/L, (NH₄)₂SO₄ 1 g/L, cao nấm men 0.6 g/L, và glucose 10 g/L. Trong quá trình phản ứng, mẫu đối chứng dương là dịch lọc CFCF nguyên chất không pha muối kim loại, còn mẫu đối chứng âm là dung dịch muối kim loại 1–2 mM pha trong nước khử ion.

Quá trình kết tủa tạo hạt nano diễn ra rất nhanh chỉ trong vòng 10 phút ngay khi kiềm hóa môi trường phản ứng từ pH 6 lên pH 12 bằng dung dịch NaOH. Sự hình thành của từng loại hạt nano được nhận diện trực tiếp thông qua sự chuyển đổi màu sắc đặc trưng của dung dịch:

  • Đối với nano bạc: dung dịch chuyển nhanh từ màu vàng nâu nhạt sang màu nâu sẫm dạng keo ngay sau khi nhỏ AgNO₃, báo hiệu quá trình khử ion Ag⁺ về bạc nguyên tử Ag⁰ đã hoàn tất.
  • Đối với nano CuO: màu xanh lam đặc trưng của ion Cu²⁺ chuyển dần sang sắc vàng nâu nhạt, rồi hóa thành hệ keo màu nâu sẫm khi duy trì khuấy liên tục.
  • Đối với nano ZnO: dung dịch ban đầu không màu chuyển dần sang sắc trắng đục, sau đó lắng xuống thành lớp kết tủa bột trắng mịn.

Sơ đồ dưới đây minh họa toàn bộ 4 bước công nghệ và dấu hiệu đổi màu nhận biết từng loại hạt nano sau phản ứng.

Quy trình 4 bước tổng hợp nano bạc, CuO, ZnO từ dịch lọc nấm: nuôi nấm 72 giờ, lọc CFCF, phản ứng 45 °C pH 12, ly tâm 8,000 vòng/phút
Bốn công đoạn tạo hạt nano và màu sắc nhận biết.

Sau khi thu được bột hạt nano tinh khiết, nhóm nghiên cứu tiến hành chuỗi phân tích hóa lý hiện đại để kiểm chứng kích thước và cấu trúc tinh thể của vật liệu.

Hạt Nano Bạc, CuO Và ZnO Sinh Học Có Đặc Tính Gì?

Các hạt nano bạc, CuO, và ZnO tổng hợp từ nấm đều có kích thước thực tế nằm chuẩn trong thang nanomet (đạt 5–18 nm đối với nano bạc), dải phân bố kích thước hẹp, độ bền nhiệt cao, và cấu trúc mạng tinh thể sắc nét. Bốn kỹ thuật phân tích chuyên sâu được sử dụng để xác định các thông số này bao gồm:

  • Tán xạ ánh sáng động (DLS): đo đường kính thủy động học và chỉ số đa phân tán (PdI, biến thiên từ 0 đối với hệ đơn phân tán hoàn hảo đến 1 đối với hệ đa phân tán rộng) trên thiết bị Zetasizer Nano ZS (Malvern).
  • Phân tích nhiệt trọng lượng (TGA): theo dõi tỷ lệ hao hụt khối lượng của mẫu hạt khi gia nhiệt liên tục từ nhiệt độ phòng lên tới 900 °C.
  • Tán xạ tia X góc rộng (WAXS): giải mã cấu trúc mạng tinh thể và định danh pha khoáng vật của hạt.
  • Kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM) tích hợp phổ tán sắc năng lượng tia X (EDS): quan sát trực tiếp hình thái, đo kích thước lõi thật của hạt, và xác nhận độ tinh khiết nguyên tố.

Hình dưới đây tổng hợp 4 phương pháp phân tích vật liệu và thông số đầu ra tương ứng của từng thiết bị.

4 kỹ thuật đo đặc tính hạt nano bạc, CuO, ZnO sinh học: DLS, TGA, WAXS và TEM kèm EDS
Bốn kỹ thuật dùng để xác nhận đặc tính hạt nano.

Trong bốn nhóm dữ liệu thu được, thông số quan trọng nhất quyết định hoạt tính sinh học chính là kích thước thực và hình dạng hình học của hạt.

Kích Thước Và Hình Dạng Hạt Nano Sinh Học Ra Sao?

Kết quả chụp TEM xác nhận hạt nano bạc có kích thước thực từ 5–18 nm với hình thái gần cầu; hạt nano CuO mang cấu trúc sợi thuôn dài có chiều rộng 38–77 nm và chiều dài 135–320 nm; còn hạt nano ZnO kết tinh dạng hình quạt và bó hoa rộng 27–40 nm, dài 134–200 nm. Toàn bộ ảnh vi cấu trúc TEM được ghi nhận ở độ phóng đại 150,000 lần và đo đạc kích thước chính xác bằng phần mềm chuyên dụng ImageJ 1.45.

Bảng dưới đây đối chiếu trực tiếp kích thước lõi hạt đo bằng TEM với đường kính thủy động đo bằng DLS của cả 3 mẫu vật liệu:

Bảng 2: Kích Thước Và Hình Dạng Hạt Nano Sinh Học Ra Sao
HạtTEM (kích thước thật, hình dạng)DLS (đường kính thủy động)PdI
Nano bạc5–18 nm, gần cầu, ít kết tụ582.4 ± 112.78 nm; trung bình Z 657.93 ± 127.62 nm; 1 đỉnh0.36 ± 0.07
Nano CuOSợi thuôn 38–77 × 135–320 nm2 đỉnh: 276.43 ± 76.77 nm và 58.87 ± 10.00 nm; trung bình Z 249.30 ± 61.24 nm0.49 ± 0.06
Nano ZnOHình quạt, bó hoa 27–40 × 134–200 nm517.8 ± 50.1 nm; trung bình Z 792.4 ± 60.5 nm; 1 đỉnh0.563 ± 0.05

Sở dĩ phép đo DLS luôn trả về trị số lớn hơn nhiều so với ảnh chụp TEM là bởi kỹ thuật DLS đo toàn bộ bán kính thủy động của hạt trong dung dịch (bao gồm cả lớp vỏ hydrat hóa, lớp phủ phân tử hữu cơ sinh học, và các cụm hạt kết tụ nhẹ), trong khi TEM chỉ đo phần lõi kim loại rắn. Hiện tượng kết tụ cục bộ của các hạt nano bạc trong nước được lý giải là do sự tương tác giữa các chuỗi protein và enzyme ngoại bào của nấm bám quanh bề mặt hạt.

Để đảm bảo độ chính xác trước khi đưa vào máy đo DLS, các mẫu bột nano đều được phân tán lại trong nước siêu tinh khiết và xử lý siêu âm trong 20 phút ở nhiệt độ phòng; mỗi mẫu được đo lặp lại 3 lần sau khi cân bằng nhiệt 1 phút tại 25 °C với góc tán xạ cố định 90°. Việc thu nhận được cấu trúc sợi thuôn của nano CuO và cấu trúc hình quạt của nano ZnO đi từ dịch lọc T. harzianum cũng là ghi nhận đầu tiên trên thế giới, trong đó hình thái cánh quạt của ZnO được hình thành dưới tác động định hướng của môi trường kiềm mạnh, theo nhận định của nhóm tác giả.

Biểu đồ dưới đây trực quan hóa sự chênh lệch giữa kích thước lõi thật trên TEM và đường kính thủy động trên DLS của 3 loại hạt nano.

Kích thước hạt nano bạc 5–18 nm, nano CuO rộng 38–77 nm, nano ZnO rộng 27–40 nm theo TEM, lớn hơn nhiều khi đo DLS
DLS luôn cho kích thước lớn hơn TEM.

Bên cạnh kích thước nanomet, độ bền nhiệt và độ tinh khiết pha tinh thể là hai thước đo xác nhận chất lượng ổn định của hệ hạt sinh học.

Hạt Nano Sinh Học Bền Nhiệt Và Có Cấu Trúc Tinh Thể Nào?

Các hạt nano tổng hợp sinh học thể hiện độ bền nhiệt rất cao: mẫu nano CuO chỉ hao hụt khoảng 7% khối lượng khi nung đến 400 °C (bảo toàn trên 90% khối lượng), còn mẫu nano bạc giảm khoảng 25% khối lượng do sự phân hủy của lớp áo hữu cơ sinh học bao trên bề mặt; đồng thời cả 3 loại hạt đều mang cấu trúc tinh thể rõ rệt. Phép phân tích nhiệt trọng lượng TGA được thực hiện với khoảng 10 mg mẫu đặt trong dòng khí nitơ trơ, gia nhiệt đều đặn với tốc độ 5 °C/phút lên đến 900 °C.

  • Động học giảm khối lượng của nano bạc và nano CuO: đường cong TGA chia làm 2 bậc rõ rệt; bậc thứ nhất diễn ra quanh mốc 100 °C với mức giảm khoảng 2% do lượng nước hấp phụ vật lý bay hơi; bậc thứ hai kéo dài từ 100 đến 400 °C (hao hụt khoảng 25% ở nano bạc và khoảng 7% ở nano CuO) tương ứng với quá trình cháy phân hủy lớp hợp chất hữu cơ sinh học bọc quanh hạt; từ mốc 400 đến 900 °C, khối lượng mẫu hoàn toàn ổn định.
  • Động học của nano ZnO: khối lượng mẫu giảm liên tục khoảng 15% trong dải nhiệt độ từ 300 đến 900 °C, xuất phát từ sự bay hơi nước liên kết và sự phân hủy nhiệt của một phần muối kẽm sunfat tồn dư ở nhiệt độ cao.
  • Độ bền chống oxy hóa: đường đo TGA hoàn toàn không ghi nhận hiện tượng tăng khối lượng trong môi trường khí nitơ, chứng tỏ lõi hạt ổn định và không xảy ra phản ứng oxy hóa thứ cấp.

Phép đo tán xạ tia X góc rộng WAXS (vận hành trên hệ thống XEUSS 2.0, đầu dò Pilatus 100k, bước sóng tia X 0.15419 nm, dải góc quét 2θ từ 15–60°) đã giải mã chính xác pha tinh thể của từng loại hạt:

  • Cấu trúc của nano bạc: xuất hiện các đỉnh nhiễu xạ sắc nét tại góc 2θ = 38.11°, 46.18°, 63.44°, và 77.21°; giản đồ WAXS này trùng khớp với mạng tinh thể lập phương của pha bạc oxit (Ag₂O).
  • Cấu trúc của nano CuO: nổi bật với 4 đỉnh cường độ mạnh tại 29°, 37°, 44°, và 62°; khớp hoàn toàn với pha CuO hệ tinh thể đơn tà, đi kèm các đỉnh phụ đặc trưng của pha Cu(OH)₂ cấu trúc trực thoi.
  • Cấu trúc của nano ZnO: hệ thống đỉnh nhiễu xạ trùng khớp với pha ZnO cấu trúc lục giác (wurtzite); sự chênh lệch về độ rộng bán kính đỉnh cho thấy tinh thể ZnO phát triển ưu tiên dọc theo mặt mạng (002).

Biểu đồ cột chồng dưới đây tóm tắt tỷ lệ hao hụt khối lượng khi nung và pha cấu trúc tinh thể tương ứng của 3 loại hạt.

Độ bền nhiệt hạt nano sinh học: nano CuO giảm khoảng 7% khối lượng đến 400 °C, nano bạc khoảng 25%, nano ZnO khoảng 15%
Nano CuO bền nhiệt nhất trong 3 loại hạt.

Khi đã xác nhận hệ hạt nano sinh học vừa bền vững về mặt vật lý vừa ức chế mạnh sợi nấm theo liều, bước tiếp theo là định hình phương thức đưa vật liệu này vào quy trình bảo vệ thực vật.

Làm Thế Nào Để Ứng Dụng Nano Bạc Đồng Oxit Trong Phòng Trừ Bệnh Cây?

Để ứng dụng hiệu quả nano bạc đồng oxit trong phòng trừ bệnh cây, nhà nông và kỹ thuật viên cần định vị chúng như những hoạt chất hỗ trợ nằm trong chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM): giúp cắt giảm liều lượng thuốc bảo vệ thực vật hóa học, phối hợp đồng thời với nấm đối kháng Trichoderma, và bắt buộc phải thử nghiệm thực địa trên cây trồng trước khi phun đại trà. Nhóm nghiên cứu chỉ ra 4 hướng ứng dụng mũi nhọn của hạt nano kim loại trong nông nghiệp hiện đại:

  • Ức chế trực tiếp dịch hại thực vật: hạt nano bạc sở hữu phổ tác dụng rộng, tiêu diệt và kìm hãm đồng thời vi khuẩn, nấm bệnh, và virus hại cây.
  • Chẩn đoán và giám sát bệnh sớm: tích hợp hạt nano vào các hệ thống cảm biến sinh học để phát hiện nhanh mầm bệnh trên đồng ruộng.
  • Cắt giảm lượng thuốc hóa học: ngay cả các hợp chất đồng thông thường vốn đã giúp kiểm soát nấm và vi khuẩn với chi phí thấp, nên việc chuyển sang dạng nano càng giúp giảm mạnh liều lượng hóa chất cần phun.
  • Tối ưu hóa cơ chế phân phối hoạt chất: cấu trúc hạt nano đóng vai trò như hệ dẫn truyền kiểm soát tốc độ giải phóng ion hoạt chất từ từ, giúp kéo dài hiệu lực bảo vệ trên bề mặt lá.

Bên cạnh lĩnh vực trồng trọt, các dòng hạt nano sinh học điều chế từ nghiên cứu này còn mở ra tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong sản xuất dược phẩm, mỹ phẩm, dệt may kháng khuẩn, và bảo quản thực phẩm. Đối với các đơn vị sản xuất chế phẩm nông nghiệp trong nước, nguồn nguyên liệu thương mại hiện có sẵn gồm dòng Nano bạc 15000ppm và Nano CuO 3000ppm do NANO NNA cung cấp; liều lượng pha phun cụ thể cho cây lúa cần được thiết lập theo quy chuẩn.

Hình dưới đây hệ thống hóa 4 hướng ứng dụng trọng tâm của nano bạc và nano đồng oxit trong bảo vệ cây trồng.

4 hướng ứng dụng nano bạc đồng oxit trong phòng trừ bệnh cây: ức chế nấm, phát hiện bệnh, giảm liều thuốc hóa học, giải phóng chậm
Hạt nano kim loại hỗ trợ phòng trừ bệnh cây theo 4 hướng.

Mặc dù mở ra nhiều triển vọng ứng dụng, người dùng vẫn cần nắm rõ những giới hạn mà phạm vi nghiên cứu này chưa giải quyết trọn vẹn.

Nghiên Cứu Nano Bạc Đồng Oxit Trị Đạo Ôn Còn Giới Hạn Gì?

Nghiên cứu về nano bạc đồng oxit trị bệnh đạo ôn vẫn tồn tại 3 giới hạn thực nghiệm lớn: toàn bộ phép thử mới chỉ dừng ở quy mô in vitro trên đĩa thạch chứ chưa kiểm chứng trên cây lúa sống; hoạt chất nano ZnO và đối tượng nấm thối hạch chưa cho kết quả ức chế rõ rệt; và nhóm tác giả chưa thử nghiệm hệ hạt kết hợp đồng thời bạc với đồng. Thêm vào đó, mẫu nano bạc tổng hợp sinh học trong bài có giản đồ WAXS trùng với pha oxit Ag₂O và đường kính thủy động đo trên DLS khá lớn (582.4 nm), phản ánh hiện tượng các hạt đã kết tụ một phần trong môi trường nước.

Ba giới hạn cốt lõi của công trình nghiên cứu được tóm lược trực quan trong hình dưới đây.

3 giới hạn của nghiên cứu nano bạc đồng oxit trị đạo ôn: chỉ in vitro, ZnO chưa rõ, chưa thử hạt kết hợp bạc đồng
Ba điểm nghiên cứu chưa chứng minh.

Bên cạnh các giới hạn trên, nghiên cứu cũng phát hiện một điểm sáng rất quan trọng về tính tương thích sinh học giữa hạt nano và chính loài nấm có lợi Trichoderma.

Nano Bạc Có Gây Hại Cho Nấm Đối Kháng Trichoderma Không?

Không. Cả 3 dòng hạt nano bạc, CuO, và ZnO tổng hợp sinh học đều hoàn toàn không gây ức chế hay làm suy giảm tốc độ sinh trưởng của nấm đối kháng T. harzianum ở tất cả các mức nồng độ khảo sát (5, 10, và 20 ppm) khi so sánh với đĩa đối chứng. Nhờ việc các chủng thuộc loài T. harzianum và T. asperellum vốn sở hữu cơ chế sinh hóa dung nạp và chuyển hóa được nhiều kim loại nặng, nhóm nghiên cứu đề xuất hoàn toàn có thể phối hợp trực tiếp bào tử nấm T. harzianum chung với các hạt nano này trong cùng một chế phẩm.

Hình dưới đây minh họa sự phát triển bình thường của khuẩn lạc nấm Trichoderma trong môi trường có mặt hạt nano từ 5–20 ppm.

Nano bạc, CuO và ZnO 5–20 ppm không làm giảm sinh trưởng nấm đối kháng Trichoderma harzianum so với đối chứng
Nấm có lợi Trichoderma không bị ảnh hưởng bởi hạt nano.

Khi từng loại hạt nano bạc và nano CuO đơn lẻ đều đã cho thấy hiệu lực kìm hãm nấm bệnh, câu hỏi tiếp theo được đặt ra là liệu việc tích hợp cả bạc và đồng vào chung một hạt có giúp khuếch đại hiệu quả hay không.

Kết Hợp Bạc Và Đồng Trong Một Hạt Có Tăng Hiệu Quả Không?

Có. Việc tích hợp đồng thời nguyên tố đồng và bạc trong cùng một cấu trúc hạt nano giúp gia tăng rõ rệt hiệu lực diệt khuẩn, cho phép ứng dụng như một hợp chất kháng khuẩn và kháng nấm phổ rộng, trích theo báo cáo của Paszkiewicz và cộng sự được dẫn lại trong bài. Tuy nhiên, công trình của Consolo và cộng sự (2020) mới chỉ thử nghiệm từng loại hạt đơn lẻ chứ chưa đánh giá hệ hạt lưỡng kim này trên nấm đạo ôn; nhóm tác giả chỉ đề xuất đây là hướng nghiên cứu kế tiếp, bao gồm cả việc phối hợp để nâng cao hoạt tính cho dòng hạt nano ZnO.

Xu hướng chuyển dịch từ hai hạt đơn lẻ sang cấu trúc hạt tích hợp bạc – đồng được mô tả ở hình dưới đây.

Kết hợp bạc và đồng trong một hạt tăng khả năng diệt khuẩn theo Paszkiewicz, chưa được thử với nấm đạo ôn
Hạt kết hợp bạc và đồng là hướng nghiên cứu tiếp theo.

Vấn đề cuối cùng và cũng là mối quan tâm thiết thực nhất của bà con nông dân trồng lúa chính là khả năng chuyển hóa kết quả phòng thí nghiệm này ra đồng ruộng thực tế.

Nano Bạc Đồng Oxit Có Trị Được Đạo Ôn Ngoài Đồng Ruộng Không?

Chưa thể khẳng định. Công trình nghiên cứu này chưa chứng minh được nano bạc đồng oxit trị dứt điểm bệnh đạo ôn ngoài đồng ruộng, bởi toàn bộ dữ liệu mới chỉ dừng lại ở việc đo bán kính sợi nấm trên đĩa thạch. Mặc dù kết quả in vitro mở ra tiềm năng rất rõ ràng trong việc khống chế nấm Pyricularia oryzae, hiệu quả phun thực tế trên cây lúa còn phụ thuộc vào nồng độ pha, thời điểm xử lý, điều kiện thời tiết, và độ bám dính của hạt nano trên phiến lá, đòi hỏi phải trải qua các bước khảo nghiệm trong nhà lưới và ngoài đồng ruộng.

Lộ trình 3 bước từ thử nghiệm đĩa thạch in vitro đến khảo nghiệm thực địa ngoài cánh đồng lúa được thể hiện trong hình sau.

Nano bạc đồng oxit trị đạo ôn mới được chứng minh in vitro, chưa có dữ liệu nhà lưới và đồng ruộng
Hiệu quả trên cây lúa cần thêm thử nghiệm nhà lưới và đồng ruộng.

Nano bạc đồng oxit trị bệnh đạo ôn hiện mới được chứng minh hiệu lực ở quy mô in vitro: cả hai dòng hạt đều ức chế mạnh sợi nấm đạo ôn và đốm nâu theo liều lượng nhưng vẫn cần thêm dữ liệu khảo nghiệm trực tiếp trên cây lúa. NANO NNA hiện cung cấp sẵn nguồn nguyên liệu Nano bạc 15000ppm và Nano CuO 3000ppm chất lượng cao; liên hệ ngay để được đội ngũ kỹ thuật tư vấn chi tiết.

Nguồn:

  • Consolo, V. F., Torres-Nicolini, A., & Alvarez, V. A. (2020). Mycosinthetized Ag, CuO and ZnO nanoparticles from a promising Trichoderma harzianum strain and their antifungal potential against important phytopathogens. Scientific Reports, 10. https://doi.org/10.1038/s41598-020-77294-6