Nano bạc là dung dịch chứa các hạt bạc kim loại kích thước nanomet (thường từ 1–100 nm) phân tán đồng đều trong dung môi, hoạt động theo cơ chế giải phóng ion Ag⁺ để ức chế vi khuẩn trong môi trường nước. Trước khi quyết định mua hàng, bạn nên tham khảo thêm cách nhận biết nano bạc thật giả để tự kiểm tra nhanh sản phẩm ngay tại cơ sở.

Thực tế mà người bán nano bạc ít khi tiết lộ là các sản phẩm trên thị trường hoàn toàn không giống nhau: chất lượng phụ thuộc trực tiếp vào nguyên liệu, dung môi, chất khử, chất bảo vệ, và phương pháp sản xuất, trong khi hiệu quả xử lý phụ thuộc vào kích thước hạt và bắt buộc phải đo lường bằng mật độ vi khuẩn theo thời gian. Bài viết làm rõ 5 yếu tố sản xuất tạo nên sự chênh lệch chất lượng, phân tích dải kích thước hạt tối ưu cho ao nuôi, giải thích lý do nano bạc không diệt khuẩn tức thì, hướng dẫn quy trình kiểm chứng hiệu quả thực tế, và gợi ý bộ câu hỏi giúp bạn đánh giá đúng nhà cung cấp.

Infographic dưới đây tóm lược 4 sự thật cốt lõi quyết định chất lượng của một chế phẩm nano bạc.

4 điều người bán nano bạc ít khi nói: 5 yếu tố sản xuất, kích thước hạt, giải phóng ion Ag⁺ từ từ, và đo mật độ vi khuẩn
Bốn điều nên biết trước khi mua nano bạc.

Các Loại Nano Bạc Có Giống Nhau Không?

Không. Các chế phẩm nano bạc trên thị trường khác biệt rõ rệt ở 5 yếu tố công nghệ sản xuất: nguyên liệu muối bạc đầu vào, dung môi phân tán, tác nhân khử, chất bảo vệ bề mặt hạt, và phương pháp tổng hợp. Từng khâu kỹ thuật này chi phối trực tiếp tỷ lệ bạc kim loại thực tế, độ bền của hạt nano trong nước, hàm lượng tạp chất tồn dư, cũng như giá thành cuối cùng của sản phẩm.

Bảng tổng hợp dưới đây liệt kê các phương án phổ biến ở từng yếu tố và mức độ tác động của chúng đến chất lượng dung dịch.

Bảng 1: Các Loại Nano Bạc Có Giống Nhau Không
Yếu tốLựa chọn phổ biếnẢnh hưởng đến chất lượng
Nguyên liệu muối bạcBạc nitrat (AgNO₃), bạc sunfat (Ag₂SO₄)Giá thành và gốc muối còn lại trong dung dịch
Dung môiNước, cồn (ethanol), DMF, chloroform, toluenMức phù hợp với ao nuôi
Chất khửCitrate, hydrazine, khí hydro, NaBH₄, dịch chiết thực vật, enzymeTỷ lệ chuyển Ag⁺ thành Ag kim loại và tạp chất tồn dư
Chất bảo vệPVA, PVP, ethylene glycol, gelatinĐộ bền, chống kết tụ hạt
Phương phápChiếu xạ laser, siêu âm, vi sóng, tia cực tím, tia X, nhiệt, phản ứng hóa họcKích thước, độ đồng đều hạt

Quy trình 5 khâu từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm nano bạc được minh họa theo chuỗi dây chuyền ở sơ đồ sau.

5 yếu tố sản xuất tạo khác biệt chất lượng nano bạc: muối bạc, dung môi, chất khử, chất bảo vệ, và phương pháp
Chất lượng nano bạc hình thành qua 5 khâu sản xuất.

Nguyên Liệu Muối Bạc Khác Nhau Thế Nào?

Nano bạc dạng keo (colloidal silver) thường được tổng hợp từ 2 loại muối bạc chính là bạc nitrat (AgNO₃) và bạc sunfat (Ag₂SO₄), với sự khác biệt nằm ở chi phí nguyên liệu và gốc muối tồn lưu trong dung dịch.

  • Bạc nitrat (AgNO₃): chi phí nguyên liệu cao hơn; phần gốc muối còn lại sau phản ứng là nitrat (NO₃⁻), tan hoàn toàn trong nước và giữ tính trơ với các ion khoáng khác trong ao nuôi tôm, cá.
  • Bạc sunfat (Ag₂SO₄): mức giá thường thấp hơn so với bạc nitrat; gốc muối còn lại trong dung dịch là sunfat (SO₄²⁻).

Sự hiện diện của gốc sunfat hoàn toàn không gây ra hiện tượng thiếu hụt khoáng chất trong ao nuôi. Về bản chất hóa học, sunfat là ion hòa tan tốt trong nước: magie sunfat (MgSO₄) tan mạnh, canxi sunfat (CaSO₄) có độ tan khoảng 2 g/L, và bản thân nước biển tự nhiên đã chứa sẵn khoảng 2,700 mg/L sunfat, theo Millero và cộng sự (2008). Do lượng sunfat đưa vào ao qua liều dùng nano bạc là vô cùng nhỏ so với trữ lượng tự nhiên, gốc muối này không làm suy giảm nồng độ Ca²⁺ và Mg²⁺ hòa tan trong nước ao.

Sự khác biệt giữa hai nguồn muối bạc nguyên liệu và đặc tính gốc muối đi kèm được tóm tắt trong hình đối chiếu dưới đây.

So sánh bạc nitrat AgNO₃ và bạc sunfat Ag₂SO₄ làm nguyên liệu nano bạc, gốc sunfat không gây thiếu khoáng ao nuôi
Hai muối bạc khác nhau ở giá và gốc muối còn lại.

Sau bước chọn muối bạc đầu vào, loại dung môi sử dụng sẽ quyết định chế phẩm đó có an toàn để tạt trực tiếp xuống môi trường ao nuôi hay không.

Dung Môi Sản Xuất Nano Bạc Gồm Những Loại Nào?

Quá trình tổng hợp nano bạc trong công nghiệp sử dụng 5 loại dung môi phổ biến: nước, cồn (ethanol), DMF, chloroform, và toluen. Trong đó, các dòng nano bạc chuyên dụng cho nuôi trồng thủy sản chủ yếu được điều chế trên nền dung môi nước để đảm bảo độ tương thích sinh học.

Hình minh họa dưới đây phân nhóm 5 loại dung môi theo mức độ phù hợp đối với môi trường ao nuôi.

5 dung môi sản xuất nano bạc: nước, ethanol, DMF, chloroform, toluen; nano bạc thủy sản chủ yếu dùng nền nước
Nano bạc dùng cho thủy sản chủ yếu sản xuất trên nền nước.

Bên trong môi trường dung môi đó, tác nhân khử sẽ đóng vai trò quyết định tỷ lệ chuyển hóa thực tế từ ion bạc sang hạt bạc kim loại.

Chất Khử Ảnh Hưởng Đến Chất Lượng Nano Bạc Ra Sao?

Chất khử quyết định trực tiếp hiệu suất chuyển hóa ion Ag⁺ thành hạt bạc kim loại (Ag⁰) cũng như bản chất của các tạp chất phụ tồn dư trong thành phẩm. Do phản ứng khử rất khó đạt hiệu suất tuyệt đối để biến toàn bộ muối bạc thành hạt nano, trình độ công nghệ của từng nhà sản xuất sẽ tạo ra sự chênh lệch lớn về hàm lượng bạc nguyên chất và giá bán.

  • Citrate, khí hydro, dịch chiết thực vật, và enzyme: nhóm tác nhân khử phổ biến và lành tính; việc ứng dụng các chất khử gốc hữu cơ an toàn còn cho phép tổng hợp dung dịch nano bạc ở dải nồng độ cao hơn.
  • Hydrazine: tác nhân khử hóa học mạnh nhưng mang độc tính sinh học đáng kể.
  • NaBH₄ (natri borohydride): chất khử được sử dụng rất phổ biến hiện nay, tạo ra sản phẩm phụ chứa nguyên tố bo (dạng borat, thuộc cùng nhóm hóa chất với hàn the) khi không được tinh sạch triệt để; lượng tồn dư này được cho là tác nhân gây tổn thương gan tôm.

Bạn kiểm tra nhanh lượng ion Ag⁺ chưa khử hết còn sót lại trong dung dịch nano bạc qua 3 bước thử nghiệm tại chỗ:

  1. Đong chính xác 100 mL dung dịch nano bạc cần kiểm tra.
  2. Hòa tan vào mẫu 3.5 g muối ăn (NaCl) hoặc nhỏ thêm một lượng dung dịch clo.
  3. Quan sát hiện tượng dưới đáy cốc: dung dịch vẫn còn tồn dư ion Ag⁺ chưa chuyển hóa hết khi xuất hiện lớp kết tủa trắng của bạc clorua (AgCl).

Quy trình 3 bước thử nhanh ion Ag⁺ tồn dư bằng muối ăn được minh họa trực quan trong sơ đồ dưới đây.

Cách kiểm tra ion Ag⁺ tồn dư trong nano bạc: thêm 3.5 g muối vào 100 mL, kết tủa trắng AgCl là còn Ag⁺
Phép thử muối ăn phát hiện ion bạc chưa được khử.

Sau khi hình thành từ phản ứng khử, các hạt bạc kim loại cần được bao bọc ngay bằng lớp chất bảo vệ để duy trì trạng thái phân tán.

Chất Bảo Vệ Hạt Nano Bạc Có Vai Trò Gì?

Chất bảo vệ tạo lớp màng bao bọc quanh từng hạt nano bạc nhằm ngăn chặn hiện tượng kết tụ và giữ nguyên hoạt tính kháng khuẩn của dung dịch. Các hạt kim loại ở kích thước nanomet mang năng lượng bề mặt rất lớn nên luôn có xu hướng hút dính lại với nhau thành cụm lớn, đòi hỏi nhà sản xuất phải bổ sung chất ổn định ngay trong quá trình tổng hợp. Bốn hợp chất bảo vệ thông dụng nhất hiện nay gồm PVA (polyvinyl alcohol), PVP (polyvinylpyrrolidone), ethylene glycol, và gelatin.

Hình dưới đây đối chiếu trạng thái phân tán của hạt nano bạc khi có và không có lớp màng polymer bảo vệ.

Chất bảo vệ PVP, PVA bọc hạt nano bạc giúp hạt phân tán bền, không kết tụ và mất hoạt tính
Lớp chất bảo vệ giữ các hạt nano bạc tách rời nhau.

Mảnh ghép cuối cùng hoàn thiện quy trình sản xuất là phương pháp tạo hạt, yếu tố định hình kích thước và độ đồng đều của toàn bộ mẻ sản phẩm.

Nano Bạc Được Sản Xuất Bằng 7 Phương Pháp Nào?

Nano bạc được điều chế trong công nghiệp và phòng thí nghiệm thông qua 7 phương pháp: chiếu xạ laser, sóng siêu âm, vi sóng, tia cực tím, tia X, gia nhiệt, và phản ứng khử hóa học. Trong đó, 6 phương pháp đầu tiên sử dụng nguồn năng lượng vật lý và bức xạ (laser, siêu âm, vi sóng, tia cực tím, tia X, và nhiệt) để thúc đẩy quá trình khử ion bạc, còn phương pháp thứ bảy dựa trên hệ chất khử hóa học đã phân tích ở mục trên.

Sơ đồ dưới đây phân loại 7 công nghệ sản xuất nano bạc thành hai nhóm năng lượng bức xạ và phản ứng hóa học.

7 phương pháp sản xuất nano bạc: chiếu xạ laser, siêu âm, vi sóng, tia cực tím, tia X, nhiệt, và phản ứng hóa học
Sáu phương pháp năng lượng và một phương pháp hóa học tạo hạt nano bạc.

Mỗi công nghệ tổng hợp sẽ tạo ra dải kích thước hạt khác nhau, và chính kích thước hạt lại quyết định thời gian duy trì hiệu lực diệt khuẩn trong môi trường ao nuôi.

Nano Bạc Kích Thước Nhỏ Hay Lớn Tốt Hơn?

Hạt nano bạc kích thước nhỏ (2–20 nm) cho tốc độ diệt khuẩn tức thời nhanh hơn, nhưng hạt kích thước lớn (40–100 nm) lại duy trì hiệu lực bền bỉ hơn trong điều kiện ao nuôi thủy sản. Xét trên góc độ lý thuyết, hạt càng nhỏ thì tổng diện tích bề mặt tiếp xúc càng lớn nên phản ứng diễn ra nhanh; công trình của Morones và cộng sự (2005) cũng xác nhận các hạt trong dải 1–10 nm tương tác trực tiếp mạnh mẽ với màng tế bào vi khuẩn. Tuy nhiên, thực tế ứng dụng trong nuôi trồng thủy sản lại ghi nhận nhóm hạt 40–100 nm mang lại hiệu quả kiểm soát vi sinh tổng thể tốt hơn.

Nguyên nhân là các hạt kích thước nhỏ mang năng lượng bề mặt quá lớn nên kém bền trong môi trường nước giàu điện giải, rất dễ bị kết tụ và mất tác dụng chỉ sau chưa đầy 12 giờ. Ngược lại, hạt kích thước lớn (40–100 nm) giữ được trạng thái ổn định và duy trì hoạt tính diệt khuẩn kéo dài trên 48 giờ, giúp kéo giảm mật độ vi khuẩn trong ao một cách bền vững.

Khi đối mặt với chất sát khuẩn hoặc biến động môi trường đột ngột, vi khuẩn thường chuyển sang trạng thái “thu mình” tự vệ, rồi nhanh chóng bùng phát trở lại ngay khi hoạt chất mất hiệu lực. Đặc tính sinh học này giải thích vì sao mật độ vi khuẩn thường tăng vọt trở lại chỉ sau một thời gian ngắn xử lý bằng các loại hạt nano bạc cỡ nhỏ. Nhờ tồn lưu bền vững hơn trong cột nước, hạt nano bạc cỡ lớn vẫn tiếp tục áp sát thành tế bào và giải phóng ion Ag⁺ ngay thời điểm vi khuẩn hoạt động trở lại.

Bảng dưới đây đối chiếu trực tiếp hiệu năng của hai phân khúc kích thước hạt nano bạc trong môi trường ao nuôi:

Bảng 2: Nano Bạc Kích Thước Nhỏ Hay Lớn Tốt Hơn
Tiêu chíHạt nhỏ (2–20 nm)Hạt lớn (40–100 nm)
Tốc độ diệt khuẩnNhanhChậm hơn
Độ bền trong môi trườngKém, dễ kết tụBền hơn
Thời gian tác dụngThường dưới 12 giờHơn 48 giờ
Khi vi khuẩn hoạt động trở lạiKhông còn tác dụngTiếp tục giải phóng Ag⁺

Đường cong hiệu lực theo thời gian từ 0 đến 48 giờ của hai nhóm kích thước hạt được biểu diễn trên đồ thị sau.

So sánh hạt nano bạc nhỏ 2–20 nm tác dụng dưới 12 giờ và hạt lớn 40–100 nm tác dụng hơn 48 giờ trong ao nuôi
Hạt lớn duy trì tác dụng lâu hơn hạt nhỏ trong ao nuôi.

Độ bền tác dụng của hạt nano không chỉ phụ thuộc vào kích thước vật lý mà còn gắn liền với động học giải phóng ion Ag⁺ trên bề mặt hạt.

Nano Bạc Diệt Khuẩn Nhanh Hay Chậm?

Nano bạc không tiêu diệt vi khuẩn ngay lập tức mà giải phóng ion Ag⁺ một cách từ từ, do đó người nuôi cần tối thiểu 4–6 giờ sau khi tạt mới đánh giá chính xác được hiệu quả. Trên bề mặt hạt bạc kim loại (Ag⁰), quá trình oxy hóa diễn ra liên tục để phóng thích các ion bạc (Ag⁺), và nồng độ ion này tăng vọt cục bộ ngay tại điểm hạt nano tiếp xúc với màng tế bào vi khuẩn, theo nghiên cứu của Le Ouay và Stellacci (2015). Chính cơ chế “nhả chậm hoạt chất” này giúp nano bạc duy trì áp lực ức chế vi sinh vật lâu dài thay vì suy giảm hiệu lực đột ngột ngay sau khi xử lý.

Tiến trình hạt nano bạc giải phóng ion Ag⁺ và làm suy yếu tế bào vi khuẩn qua từng mốc giờ được mô tả ở hình dưới đây.

Nano bạc giải phóng ion Ag⁺ từ từ, cần 4–6 giờ để đánh giá hiệu quả diệt khuẩn
Ion Ag⁺ tăng dần nên cần chờ 4–6 giờ để đánh giá.

Do hoạt chất phát huy tác dụng từ từ trong môi trường nước, việc kiểm chứng hiệu quả thực tế của sản phẩm bắt buộc phải dựa trên số liệu định lượng tại phòng kiểm nghiệm.

Làm Sao Biết Nano Bạc Nuôi Tôm Cá Có Thực Sự Hiệu Quả?

Để xác định chính xác nano bạc nuôi tôm cá có hiệu quả hay không, bạn cần thu mẫu nước ao tại 4 mốc thời gian 0, 12, 24, và 48 giờ rồi gửi đến đơn vị kiểm nghiệm độc lập để đếm mật độ vi khuẩn. Vì mục đích cốt lõi của nano bạc là tiêu diệt vi khuẩn và virus kích thước hiển vi trong nước, việc quan sát màu nước bằng mắt thường hoàn toàn không đủ cơ sở để đánh giá khách quan.

Quy trình thu mẫu đối chứng được thực hiện theo 4 mốc chuẩn:

  • Mốc 0 giờ: lấy mẫu nước ngay trước khi tạt nano bạc để làm cơ sở đối chứng ban đầu.
  • Mốc 12 giờ: đo lường tốc độ phản ứng và hiệu lực diệt khuẩn giai đoạn đầu.
  • Mốc 24 giờ: đánh giá tỷ lệ suy giảm mật độ vi khuẩn sau 1 ngày xử lý.
  • Mốc 48 giờ: kiểm chứng độ bền hoạt tính và khả năng ngăn vi khuẩn tái bùng phát.

Dữ liệu kiểm nghiệm tham khảo trên mẫu nước mặn độ mặn 2% có xử lý bằng nano bạc ghi nhận mật độ vi khuẩn giảm từ mức 120,000 CFU/g ở mốc 0 giờ xuống còn 50,000 CFU/g sau 24 giờ (tương ứng mức giảm 58.3%), và tiếp tục hạ xuống 38,000 CFU/g sau 48 giờ (giảm 68.3%).

Biểu đồ cột dưới đây thể hiện đà suy giảm mật độ vi khuẩn trong nước mặn 2% qua các mốc kiểm nghiệm sau khi xử lý nano bạc.

Mật độ vi khuẩn nước mặn 2% xử lý nano bạc giảm từ 120,000 xuống 38,000 CFU/g sau 48 giờ
Mật độ vi khuẩn giảm 68.3% sau 48 giờ trong kết quả tham khảo.

Khi nắm vững phương pháp đo lường hiệu lực thực tế, người nuôi sẽ định vị đúng vai trò của nano bạc trong quy trình quản lý dịch bệnh ao nuôi.

Nano Bạc Thủy Sản Nên Dùng Để Phòng Hay Trị Bệnh?

Nano bạc thủy sản nên được sử dụng chủ đạo cho mục đích phòng bệnh thông qua việc kiểm soát mật độ vi khuẩn trong môi trường nước, thay vì lạm dụng như một loại thuốc đặc trị khi tôm cá đã phát bệnh nặng. Cho đến nay, ngành thủy sản vẫn chưa có bất kỳ hoạt chất nào đặc trị được bệnh do virus trên tôm cá, và nano bạc cũng không phải ngoại lệ. Tuy nhiên, nhờ tấn công vi khuẩn theo cơ chế vật lý – hóa học khác biệt hoàn toàn với kháng sinh, nano bạc được giới chuyên môn nghiên cứu như một giải pháp hỗ trợ đắc lực nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc vào kháng sinh trong canh tác (Camacho-Jiménez và cộng sự, 2020).

Do người nuôi rất khó tự phân biệt bằng mắt thường nguyên nhân gây bệnh trên tôm, cá là do vi khuẩn hay virus khi ao xuất hiện dấu hiệu bất thường, bước đầu tiên cần làm là gửi mẫu bệnh phẩm tới trung tâm xét nghiệm để có phác đồ xử lý sát thực tế:

  • Trường hợp ao nhiễm khuẩn: sử dụng nano bạc tạt xử lý môi trường nước ao, đồng thời kết hợp trộn vào khẩu phần thức ăn nhằm hỗ trợ khống chế mầm bệnh từ bên trong.
  • Trường hợp ao nhiễm virus: tiến hành thu hoạch thương phẩm sớm để bảo toàn vốn, sau đó dùng chất sát khuẩn xử lý cải tạo đáy và nước ao thật triệt để trước khi thả giống vụ kế tiếp.

Lưu đồ quyết định dưới đây tóm tắt hướng xử lý ao nuôi tương ứng với từng nhóm tác nhân gây bệnh sau xét nghiệm.

Nano bạc thủy sản dùng để phòng bệnh: ao nhiễm khuẩn xử lý nước, ao nhiễm virus thu hoạch sớm và diệt khuẩn ao
Xử lý ao khác nhau tùy bệnh do vi khuẩn hay virus.

Từ những tiêu chí kỹ thuật về sản xuất và ứng dụng nêu trên, người mua hoàn toàn chủ động thẩm định năng lực của nhà cung cấp thông qua các câu hỏi chuyên môn.

Người Mua Nên Hỏi Người Bán Nano Bạc Những Gì?

Người mua nên đặt trực tiếp 5 câu hỏi với người bán nano bạc xoay quanh nguồn muối bạc nguyên liệu, bản chất chất khử, dải kích thước hạt, loại polymer bảo vệ, và phiếu kết quả kiểm nghiệm mật độ vi khuẩn. Cách nhà cung cấp giải đáp từng thông số kỹ thuật này sẽ giúp bạn so sánh chất lượng sản phẩm dựa trên dữ liệu thực chất chứ không chỉ nhìn vào mức giá bán:

  • Nguyên liệu muối bạc: sản phẩm được tổng hợp từ bạc nitrat hay bạc sunfat, bởi hai loại muối này quyết định chi phí đầu vào và loại ion gốc muối còn lại trong dung dịch?
  • Tác nhân khử: quy trình sản xuất sử dụng chất khử nào, có dùng NaBH₄ hay hydrazine độc hại không, và hàm lượng ion Ag⁺ tồn dư là bao nhiêu? Bạn hoàn toàn tự đối chứng được lượng Ag⁺ tồn dư này bằng phép thử muối ăn đã hướng dẫn ở trên.
  • Kích thước hạt nano: đường kính hạt phân bố trong khoảng bao nhiêu nanomet, vì phân khúc hạt 40–100 nm mới đảm bảo thời gian tác dụng bền bỉ trên 48 giờ trong ao nuôi?
  • Chất bảo vệ bề mặt: nhà máy sử dụng PVP, PVA, gelatin, hay hợp chất ổn định nào để chống kết tụ hạt trong quá trình lưu kho và khi pha vào nước mặn?
  • Hồ sơ kiểm nghiệm thực tế: đơn vị có cung cấp được bảng số liệu đếm mật độ vi khuẩn tại các mốc 0, 12, 24, và 48 giờ do phòng kiểm nghiệm độc lập thực hiện hay không?

Một nhà cung cấp minh bạch giải đáp trọn vẹn 5 câu hỏi trên kèm theo phiếu kiểm nghiệm hợp lệ sẽ mang lại cơ sở vững chắc để bạn chọn đúng sản phẩm nano bạc thủy sản chất lượng trước khi xuống đơn hàng.

Checklist 5 câu hỏi thẩm định nhà cung cấp dưới đây được thiết kế gọn nhẹ để bạn lưu lại đối chiếu khi tìm mua sản phẩm.

5 câu hỏi người mua nên hỏi người bán nano bạc: muối bạc, chất khử, kích thước hạt, chất bảo vệ, kết quả kiểm nghiệm
Checklist 5 câu hỏi giúp so sánh nhà cung cấp nano bạc.

Chất lượng thực sự của nano bạc được quyết định bởi 5 yếu tố công nghệ sản xuất và dải kích thước hạt chứ không nằm ở lời quảng cáo hay giá bán rẻ. Liên hệ ngay NANO NNA để nhận bảng thông số kỹ thuật chi tiết và được tư vấn giải pháp nano bạc phù hợp nhất cho hệ thống ao nuôi của bạn.

Nguồn:

  • Morones, J. R., và cộng sự (2005). The bactericidal effect of silver nanoparticles. Nanotechnology, 16(10), 2346–2353.
  • Le Ouay, B., & Stellacci, F. (2015). Antibacterial activity of silver nanoparticles: A surface science insight. Nano Today, 10(3), 339–354.
  • Millero, F. J., và cộng sự (2008). The composition of Standard Seawater and the definition of the Reference-Composition Salinity Scale. Deep-Sea Research I, 55(1), 50–72.